เล่มที่ ๒๕ ขุททกปาฐ

รูปแบบของคัมภีร์ ขุททกปาฐเป็นคัมภีร์ลำดับแรกสุดในหมวดขุททกนิกาย ประกอบด้วยบทสวดและพระสูตรสั้นๆ ที่สำคัญ ๙ บท คือ:

  • ๑. สรณคมนปาฐ: บทว่าด้วยการถึงสรณะ หรือการเปล่งวาจาขอถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง (พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ…)
  • ๒. ทสสิกขาบท: สิกขาบทหรือข้อปฏิบัติ ๑๐ ประการสำหรับสามเณร (ปาณาติปาตา เวรมณี…)
  • ๓. ทวัตติงสาการ: บทว่าด้วยอาการ ๓๒ คือการพิจารณาส่วนประกอบของร่างกาย ๓๒ อย่าง (เช่น เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ…) เพื่อให้เห็นความไม่งามและคลายความยึดมั่น
  • ๔. กุมารปัญหา: เป็นการถามตอบปัญหาธรรมะสั้นๆ เกี่ยวกับธรรมะหมวด ๑ ถึง ๑๐
  • ๕. มงคลสูตร: พระสูตรว่าด้วยมงคลอันสูงสุด ๓๘ ประการ ที่นำความสุขความเจริญมาให้ เริ่มตั้งแต่การไม่คบคนพาล ไปจนถึงการมีจิตเกษม (เป็นพระสูตรที่คนไทยนิยมสวดอย่างแพร่หลาย)
  • ๖. รตนสูตร: พระสูตรที่พรรณนาคุณของพระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ถือเป็นพระปริตรที่ศักดิ์สิทธิ์สำหรับสวดเพื่อขจัดภยันตราย
  • ๗. ติโรกุฑฑสูตร: พระสูตรที่ว่าด้วยการอุทิศส่วนบุญให้แก่เปรตหรือผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว
  • ๘. นิธิกัณฑสูตร: พระสูตรที่ว่าด้วยการฝังขุมทรัพย์ โดยเปรียบเทียบว่าการสร้างบุญกุศลคือการฝังขุมทรัพย์ที่แท้จริงซึ่งติดตามตนไปได้ทุกที่
  • ๙. กรณียเมตตสูตร: พระสูตรว่าด้วยกิจที่ควรทำของผู้ฉลาดในการเจริญเมตตา เป็นบทสวดที่เป็นหัวใจของการแผ่เมตตา

ความสำคัญ คือเป็นบทสรุปคำสอนพื้นฐาน ตั้งแต่การประกาศตนเป็นชาวพุทธ (ถึงสรณะ) การรักษาศีล การเจริญภาวนา (พิจารณาร่างกาย, แผ่เมตตา) ไปจนถึงการปฏิบัติตนให้เกิดมงคลแก่ชีวิต (มงคลสูตร) 

ขุ.ธ.
“ขุททกนิกาย ธมฺมปท”

ธัมมปทเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๒ ในหมวดขุททกนิกาย และเป็นคัมภีร์ที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นที่รู้จักและได้รับความนิยมแพร่หลายมากที่สุดในโลกเล่มหนึ่งของพระพุทธศาสนา ประกอบด้วยพระคาถาที่พระพุทธองค์ทรงแสดงในวาระต่างๆ รวมทั้งสิ้น ๔๒๓ คาถา โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็น ๒๖ วรรค ตามเนื้อหาของคาถานั้นๆ เช่น:

  • ยมกวรรค (หมวดคู่): ว่าด้วยธรรมะที่เป็นคู่ตรงข้ามกัน ขึ้นต้นด้วยคาถาที่โด่งดังที่สุดบทหนึ่งว่า “มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา…” (ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า)
  • อัปปมาทวรรค (หมวดความไม่ประมาท): ว่าด้วยคุณค่าของสติและความไม่ประมาท
  • จิตตวรรค (หมวดจิต): ว่าด้วยธรรมชาติของจิตที่ฝึกได้ยาก แต่เมื่อฝึกดีแล้วย่อมนำสุขมาให้
  • ปุปผวรรค (หมวดดอกไม้): ว่าด้วยการเปรียบเทียบชีวิตกับการเลือกสรรดอกไม้
  • พาลวรรค (หมวดคนพาล) และ บัณฑิตวรรค (หมวดบัณฑิต): ว่าด้วยลักษณะของคนพาลและบัณฑิต
  • ตัณหาวรรค (หมวดตัณหา): ว่าด้วยโทษของตัณหาและหนทางดับสิ้นตัณหา

ความสำคัญ ในคัมภีร์อรรถกถา (ธัมมปทัฏฐกถา) จะมีเรื่องราวประกอบว่า พระพุทธองค์ทรงเปล่งคาถาแต่ละบทขึ้นในสถานการณ์ใด เพื่อสอนบุคคลใด ซึ่งช่วยให้เข้าใจความหมายของคาถาได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น 

ขุ.อุ.
“ขุททกนิกาย อุทาน”

อุทานเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๓ ในหมวดขุททกนิกาย ประกอบด้วยพระสูตร ๘๐ สูตร แบ่งเป็น ๘ วรรค วรรคละ ๑๐ สูตร มีโครงสร้างคือ:

  • ๑. ส่วนที่เป็น ร้อยแก้ว: จะขึ้นต้นด้วยการเล่าเรื่องราวหรือเหตุการณ์ต่างๆ ที่เกิดขึ้น ซึ่งพระพุทธองค์ได้ทรงประสบหรือทอดพระเนตรเห็น เป็นการปูพื้นและสร้างบริบทให้กับคำสอน
  • ๒. ส่วนที่เป็น ร้อยกรอง (คาถา): เมื่อเรื่องราวดำเนินมาถึงจุดที่สำคัญที่สุด พระองค์จะทรงเปล่ง “พระคาถาอุทาน” ออกมา ซึ่งเป็นบทสรุปเชิงสัจธรรมที่สะท้อนจากเหตุการณ์นั้นๆ พระคาถานี้ถือเป็นหัวใจของแต่ละพระสูตร

ความสำคัญ  คือถ้อยคำของพระศาสดา เป็นการบันทึกช่วงเวลาที่สัจธรรมปรากฏขึ้นอย่างแจ่มชัดท่ามกลางเหตุการณ์ต่างๆ 

ขุ.อิติ.
“ขุทฺทกนิกาย อิติวุตฺตก”

อิติวุตตกะเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๔ ในหมวดขุททกนิกาย ประกอบด้วยพระสูตรสั้นๆ จำนวน ๑๑๒ สูตร แบ่งออกเป็น ๔ นิบาต ตามจำนวนหัวข้อธรรม คือ เอกนิบาต (หมวด ๑), ทุกนิบาต (หมวด ๒), ติกนิบาต (หมวด ๓), และจตุกกนิบาต (หมวด ๔) เอกลักษณ์สำคัญที่สุดของคัมภีร์นี้คือ ทุกพระสูตรจะมีโครงสร้าง ๒ ส่วนเสมอ คือ:

  • ๑. ส่วนร้อยแก้ว (วาทะ): เป็นการบรรยายเนื้อหาหลักของคำสอน
  • ๒. ส่วนร้อยกรอง (คาถา): เป็นบทประพันธ์ที่สรุปย้ำ หรือขยายความเนื้อหาในส่วนร้อยแก้วอีกครั้งหนึ่ง

ตามประวัติในอรรถกถา คัมภีร์นี้มีความพิเศษคือ เป็นพระธรรมที่ นางขุชชุตตรา อุบาสิกาผู้รับใช้ในวังของพระเจ้าอุเทนแห่งกรุงโกสัมพี ได้ไปฟังจากพระพุทธองค์แล้วนำมาแสดงแก่พระนางสามาวดีและบริวารอีก ๕๐๐ นางในวังให้ได้ฟังตามทุกครั้งไป นางขุชชุตตราได้รับการยกย่องจากพระพุทธองค์ว่าเป็นเอตทัคคะในฝ่ายอุบาสิกาผู้เป็นพหูสูต

ความสำคัญ อิติวุตตกะเป็นแหล่งรวบรวมพระธรรมเทศนาที่สั้น กระชับ และตรงไปตรงมา ในรูปแบบที่มีทั้งร้อยแก้วและร้อยกรองช่วยให้เนื้อหาทั้งเข้าใจง่ายและจดจำได้แม่นยำ

ขุ.ส.
“ขุททกนิกาย สุตฺตนิปาต”

สุตตนิปาตเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๕ ในหมวดขุททกนิกาย และได้รับการยอมรับจากนักวิชาการว่าเป็นหนึ่งในคัมภีร์ที่มีความเก่าแก่ที่สุดในพระไตรปิฎก แสดงให้เห็นถึงรูปแบบคำสอนในยุคแรกเริ่มของพระพุทธศาสนา เนื้อหาส่วนใหญ่เป็นบท ร้อยกรอง ที่เน้นย้ำถึงอุดมคติแห่งการไม่ยึดติด, การใช้ชีวิตอย่างสันโดษ และการปฏิบัติเพื่อความสิ้นกิเลส คัมภีร์นี้แบ่งออกเป็น ๕ วรรค คือ:

  • ๑. อุรควรรค (หมวดว่าด้วยงู) มี ๑๒ สูตร ที่โดดเด่นคือ ขัคควิสาณสูตร (ว่าด้วยการทำตนดังนอแรด) และมุนีสูตร (ว่าด้วยข้อปฏิบัติของมุนี)
  • ๒. จูฬวรรค (หมวดเล็ก) มี ๑๔ สูตร ซึ่งรวบรวมพระสูตรที่คนไทยคุ้นเคยที่สุดไว้หลายบท เช่น รตนสูตร, มงคลสูตร, และกรณียเมตตสูตร (ซึ่งปรากฏในขุททกปาฐด้วย)
  • ๓. มหาวรรค (หมวดใหญ่) มี ๑๒ สูตร ประกอบด้วยพระสูตรสำคัญที่เล่าถึงพุทธประวัติ เช่น ปัพพัชชาสูตร (ว่าด้วยการออกบวช) และปธานสูตร (ว่าด้วยการทำความเพียร)
  • ๔. อัฏฐกวรรค (หมวดว่าด้วยธรรม ๘ อย่าง) เป็นวรรคที่เก่าแก่และลึกซึ้งมาก มี ๑๖ สูตร เน้นการไม่ยึดมั่นในทิฏฐิและปรัชญาทั้งปวง วรรคนี้เป็นเนื้อหาที่พระสารีบุตรนำไปขยายความในคัมภีร์ “มหานิทเทส“
  • ๕. ปารายนวรรค (หมวดว่าด้วยทางไปสู่ฝั่งโน้น) เป็นวรรคสุดท้าย มี ๑๖ สูตร ว่าด้วยการที่มาณพ ๑๖ คนทูลถามปัญหาอันลึกซึ้งต่อพระพุทธเจ้า วรรคนี้เป็นเนื้อหาที่พระสารีบุตรนำไปขยายความในคัมภีร์ “จูฬนิทเทส“

ความคิดเห็น

แสดงความคิดเห็น

โพสต์ยอดนิยมจากบล็อกนี้

๕. อสุภะ ๑๐

รูปภาพ
 อสุภะ ๑๐ อสุภะ หมายถึง ไม่สวยงาม มุ่งหมายถึงความเปลี่ยนแปลงของร่างกายของคนที่ตายไป การเจริญ อสุภกรรมฐานคือ การพิจารณาซากศพในลักษณะต่างๆกัน ๑๐ ลักษณะ ให้เห็นความน่าเกลียดไม่ สวยงาม โดยจะพิจารณาซากศพอย่างหนึ่งอย่างใดก็ได้ใน ๑๐ ลักษณะ ได้แก่ ( เพิ่มเติมตามนัยวิสุทธิมรรค ) ๑. อุทธุมาตกะ ซากศพที่ขึ้นอืดพอง ๒. วินีลกะ ซากศพที่มีสีเขียวคล้ำ ๓. วิปุพพกะ ซากศพที่มีน้ำเหลือง แตกปริ ๔. วิจฉิททกะ ซากศพที่ถูกฟันขาดออกจากกันเป็น ๒ ท่อน  ๕. วิกขายิตกะ ซากศพที่ถูกสัตว์ เช่น สุนัข กา แร้ง ทึ้งแย่ง ๖. วิกขิตตกะ ซากศพที่กระจายเรี่ยราด ศีรษะ มือ เท้า อยู่คนละทาง  ๗. หตวิกขิตตกะ ซากศพที่ถูกสับฟันด้วยมีด ถูกแทงด้วยหอก ๘. โลหิตกะ ซากศพที่มีเลือดไหลอาบ ๙. ปุฬุวกะ ซากศพที่มีหนอนไชอยู่ทั่วร่าง ๑๐. อัฏฐิกะ ซากศพที่เหลือแต่กระดูก การพิจารณาซากศพหรือเจริญอสุภกรรมฐานทุกชนิด ผู้ปฏิบัติต้องยืนอยู่เหนือลม อย่ายืนใต้ ลม เพราะกลิ่นเน่าเหม็นของศพจะรบกวน หากหลีกเลี่ยงไม่ได้ ควรใช้ผ้าปิดปากปิดจมูก อย่ายืนใกล้ หรือไกลเกินไป ต้องยืนในระยะให้เห็นซากศพชัดเจนทั้งร่าง ควรยืนกลางลำตัวศพ อย่ายืน ด้าน ศีรษะหรือปลายเท...
อ่านต่อ »

๔. กสิณ ๑๐

รูปภาพ
กสิณ ๑๐ กสิณ หมายถึง วัตถุอันจูงใจให้เข้าไปผูกอยู่ ทำให้คุมใจได้มั่น จิตใจไม่ฟุ้งซ่านซัดส่าย วัตถุที่ ใช้ในการเจริญกสิณมี ๑๐ อย่าง คือ ๑. ปฐวีกสิณ กสิณ ดิน ๒. อาโปกสิณ กสิณ น้้า ๓. เตโชกสิณ กสิณ ไฟ ๔. วาโยกสิณ กสิณ ลม ๕. นีลกสิณ กสิณ สีเขียว ๖. ปีตกสิณ กสิณ สีเหลือง ๗.โลหิตกสิณ กสิณ สีแดง ๘. โอทาตกสิณ กสิณ สีขาว ๙.อาโลกสิณ กสิณแสงสว่าง ๑๐. อากาสกสิณ หรือปริจฉินนากาสกสิณ กสิณที่ว่างหรือ อากาศ ๑. ปฐวีกสิณ (กสิณดิน)  ต้องเตรียมดินที่จะใช้เป็นองค์กสิณ โดยเลือกดินสีอรุณ หรือสีพระอาทิตย์แรกขึ้น มี ความเหนียวพอประมาณ เก็บสิ่งสกปรกที่ติดอยู่กับดินนั้นออกให้หมด ผสมกับน้ำนวดจนดินหมด ฝุ่นละออง คลึงแผ่เป็นแผ่นวงกลมกว้าง ๑ คืบ ๔ นิ้ว ทำหน้าดินให้เรียบเหมือนหน้ากลอง แต่งวงขอบ ของดินด้วยอีกสีหนึ่ง จะเป็นสีเขียวหรือสีขาวก็ได้ให้มีขนาดเส้นขอบประมาณหนึ่งกระเบียด ดวงกสิณนี้จะสร้างอยู่บนกระดาน บนผ้า บนกำแพง หรือบนดินก็ได้ แต่ต้องรักษาให้สะอาด เรียบร้อย และเรียบอยู่เสมอ เมื่อทำองค์กสิณเสร็จแล้วให้หาสถานที่สงบห่างไกลผู้คน เพื่อเพ่งปฐวีกสิณ โดยตั้งองค์กสิณไว้เบื้องหน้าในระดับสายตาไม่สูงหรือต่ำเกินไป นั่ง...
อ่านต่อ »

๖. อนุสสติ ๑๐

รูปภาพ
  อนุสสติ ๑๐ อนุสสติ หมายความว่า การระลึกเนืองๆ เป็นการระลึกถึงอยู่เนืองๆ เสมอๆ คือมีสติระลึก ถึงใน ๑๐ ประการ คือ ๑. พุทธานุสสติ ระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ๒. ธัมมานุสสติ ระลึกถึงคุณของพระธรรมเป็นอารมณ์ ๓. สังฆานุสสติ ระลึกถึงคุณของพระสงฆ์เป็นอารมณ์ ๔. สีลานุสสติ ระลึกถึงศีลที่ตนรักษาเป็นอารมณ์ ๕. จาคานุสสติ ระลึกถึงทานที่ตนบริจาคเป็นอารมณ์ ๖. เทวตานุสสติ ระลึกถึงคุณธรรมของเทวดาเป็นอารมณ์ ๗. อุปสมานุสสติ ระลึกถึงคุณของพระนิพพานเป็นอารมณ์ ๘. มรณานุสสติ ระลึกถึงความตายเป็นอารมณ์ ๙. กายคตาสติ ระลึกถึงลักษณะอาการของร่างกายส่วนต่างๆ  เป็นอารมณ์ ๑๐. อานาปานสติ ระลึกถึงลมหายใจเข้าออกเป็นอารมณ์ ๑. พุทธานุสสติ พุทธานุสสติ คือ การระลึกถึงพระคุณของพระพุทธเจ้าเนืองๆ องค์ธรรม (สภาพธรรมที่ทำ หน้าที่ระลึก) ได้แก่ สติเจตสิกที่ในมหากุศลจิต ที่มีคุณของพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์  วิธีการปฏิบัติ การระลึกนั้นจะระลึกเป็นภาษาไทยหรือภาษาบาลีก็ได้ แต่ที่สำคัญก็คือต้องเข้าใจ และรู้ถึงความหมายนั้นๆ สำหรับผู้ปฏิบัติใหม่ควรไปสู่สถานที่สงัด รักษาจิตไว้ให้มั่นคง ไม่ถูกรบกวน จิตไม่ฟุ้งซ่าน พระพุทธคุ...
อ่านต่อ »