ธรรมสุตตะ

อภิ.ก. “อภิธมฺมปิฎก กถาวัตถุ” 📖 คลิกที่นี่เพื่อดาวโหลด คัมภีร์ “ กถาวัตถุ ” มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “ กถา ” แปลว่า คำพูด, เรื่อง, ถ้อยคำที่กล่าว และ “ วัตถุ ” แปลว่า เรื่อง, เนื้อความ, หัวข้อดังนั้น กถาวัตถุ จึงหมายถึง “หัวข้อแห่งถ้อยคำที่กล่าว” หรือที่รู้จักกันโดยทั่วไปว่า “ ประเด็นแห่งการโต้แย้ง ” ซึ่งสื่อถึงเนื้อหาของคัมภีร์ที่เป็นการรวบรวมประเด็นปัญหาทางธรรมที่เกิดความเห็นแตกต่างกันในสมัยนั้น ประวัติและความเป็นมาที่สำคัญกถาวัตถุเป็นคัมภีร์ที่มีความพิเศษอย่างยิ่งในพระไตรปิฎก เพราะเป็นคัมภีร์เดียวที่ระบุชื่อผู้รจนาและช่วงเวลาที่แต่งไว้ชัดเจนในอรรถกถา (ผู้รจนา: พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ ประธานสงฆ์ในการทำสังคายนาครั้งที่ ๓) รจนาขึ้นในการสังคายนาครั้งที่ ๓ ณ กรุงปาฏลีบุตร ในรัชสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราช  วัตถุประสงค์คัมภีร์นี้  เพื่อชำระสัทธรรมให้บริสุทธิ์ โดยการยกทัศนะความเห็นที่แตกต่าง จากพระธรรมวินัยของนิกายอื่นๆ ที่เกิดขึ้นในสมัยนั้น (เรียกว่า ปรวาท) ขึ้นมา แล้วทำการซักถาม โต้แย้ง และชี้แจงด้วยเหตุผลตามหลักการของฝ่ายเถรวาท (สกวาท) เพื่อขจัดความเห็นที่คลาดเ...

อภิ.ป. “อภิธมฺมปิฎก ปฏฺฐาน” 📖 คลิกที่นี่เพื่อดาวโหลด คัมภีร์ “ปฏฺฐาน” (ปัด-ถาน) มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “ป” (ปะ) เป็นอุปสรรคแปลว่า ทั่ว, ข้างหน้า, กว้างขวาง และ “ฐาน” (ถานะ) แปลว่า ที่ตั้ง, เหตุ, แดนเกิดดังนั้น ปฏฺฐาน จึงหมายถึง “ที่ตั้งอันเป็นเหตุกว้างขวาง” หรือ “ระบบแห่งเหตุปัจจัยอันไพศาล” เป็น คัมภีร์ที่ว่าด้วยความสัมพันธ์เชิงเหตุและผลของสภาวธรรมทั้งปวงอย่างละเอียดและลึกซึ้งที่สุด จนได้รับการขนานนามว่าเป็น “มหาปกรณ์”  คือ คัมภีร์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในพระอภิธรรมเนื้อหาและรูปแบบของคัมภีร์ปัฏฐานเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๗ ซึ่งเป็นเล่มสุดท้ายและถือเป็นยอดสุดของพระอภิธัมมปิฎก เนื้อหาไม่ได้บัญญัติธรรมะใหม่ แต่เป็นการนำสภาวธรรมทั้งหมด (จิต, เจตสิก, รูป,   นิพพาน )  มาวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างกันตามอำนาจของ “ ปัจจัย ๒๔ ประการ ” ปัจจัย ๒๔ คือเงื่อนไขหรือระบบความสัมพันธ์ที่ทำให้ธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นและเป็นไป ตัวอย่างปัจจัยที่สำคัญ ๑.  เหตุปัจจัย : สภาวะที่ทำให้เกิดผลโดยตรงเหมือนรากของต้นไม้ (เช่น โลภะ โทสะ โมหะ) ๒.  อารัมมณปัจจัย : สภาวะที่เป็นอารมณ์หรือสิ่งที่จิตไปยึด...

อภิ.ยมก.   “อภิธมฺมปิฎก ยมก” 📖 คลิกที่นี่เพื่อดาวโหลด คัมภีร์ “ ยมก ” (ยะ-มะ-กะ) เป็นศัพท์บาลี แปลว่า “คู่” ดังนั้น คัมภีร์ยมก จึงหมายถึง “ คัมภีร์ที่ว่าด้วยธรรมะเป็นคู่ๆ ” ชื่อนี้สื่อถึงรูปแบบและตรรกะอันเป็นเอกลักษณ์ของคัมภีร์นี้ ซึ่งจะตั้งคำถามเกี่ยวกับสภาวธรรมต่างๆ เป็นคู่เสมอ เพื่อสอบสวนความหมายและขอบเขตของธรรมะเหล่านั้นให้ชัดเจน ปราศจากความคลุมเครือเนื้อหาและรูปแบบของคัมภีร์ยมกเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๖ แห่งอภิธัมมปิฎก ได้รับการยกย่องว่าเป็นคัมภีร์ที่แสดงถึงตรรกศาสตร์ชั้นสูงและมีความยากในการทำความเข้าใจมากที่สุดเล่มหนึ่ง วัตถุประสงค์หลักไม่ใช่การสอนธรรมะใหม่ แต่เพื่อสร้างความแม่นยำและขจัดความเข้าใจผิดในคำศัพท์และหลักธรรมต่างๆ ที่ได้เรียนมาแล้ววิธีการที่เป็นเอกลักษณ์คือการตั้งคำถามเป็นคู่ใน ๒ รูปแบบ ๑. อนุโลมปุจฉา  (คำถามตามลำดับ): ถามว่า “ธรรม ก. เกิดขึ้นแก่ผู้ใด ธรรม ข. ก็เกิดขึ้นแก่ผู้นั้น ใช่หรือไม่?” (ยสฺส ก ขุปฺปชฺชติ ตสฺส ข ขุปฺปชฺชตีติ?) ๒. ปฏิโลมปุจฉา  (คำถามย้อนลำดับ): ถามกลับว่า “ก็หรือว่า ธรรม ข. เกิดขึ้นแก่ผู้ใด ธรรม ก. ก็เกิดขึ้นแก่ผู้นั้น ใช่หรือไม่?” (ยสฺ...

อภิ.ธา.   “อภิธมฺมปิฎก ธาตุกถา” 📖 คลิกที่นี่เพื่อดาวโหลด ความหมายของคัมภีร์  ธาตุกถา  มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “ ธาตุ ” แปลว่า ธาตุ, สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน, ส่วนประกอบพื้นฐาน และ “ กถา ” แปลว่า คำพูด, เรื่อง, ถ้อยคำที่กล่าว ดังนั้น ธาตุกถา จึงหมายถึง “ถ้อยคำที่กล่าวว่าด้วยเรื่องธาตุ” หรือ “การอธิบายโดยจำแนกตามธาตุ” ซึ่งหมายถึงการวิเคราะห์สภาวธรรมต่างๆ โดยเชื่อมโยงกับองค์ประกอบพื้นฐานของชีวิต เนื้อหาและรูปแบบของคัมภีร์ ธาตุกถาเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๓ แห่งอภิธัมมปิฎก มีเนื้อหาที่ลึกซึ้งและเป็นแบบแผนอย่างยิ่ง โดยไม่ได้บัญญัติธรรมะหมวดใหม่ แต่เป็นการนำสภาวธรรม (ปรมัตถธรรม) ที่แจกแจงไว้แล้วใน ๒ คัมภีร์แรก (ธัมมสังคณีและวิภังค์) มาจัดหมวดหมู่และวิเคราะห์ความสัมพันธ์ในรูปแบบใหม่ โดยใช้แม่บทหลัก ๓ หมวด คือ: ๑. ขันธ์ ๕  (รูป, เวทนา, สัญญา, สังขาร, วิญญาณ) ๒. อายตนะ ๑๒  (ตา, หู, จมูก, ลิ้น, กาย, ใจ และ รูป, เสียง, กลิ่น, รส, โผฏฐัพพะ, ธรรมารมณ์) ๓. ธาตุ ๑๘  (อายตนะ ๑๒ + วิญญาณธาตุ ๖ จักขุวิญญาณ เป็นต้น) รูปแบบของคัมภีร์นี้เป็นการตั้งคำถาม-ตอบ...

อภิ.วิ. “อภิธมฺมปิฎก วิภงฺค” 📖 คลิกที่นี่เพื่อดาวโหลด ความหมายของคัมภีร์“ วิภงฺค ”(วิ-พัง) เป็นศัพท์บาลี แปลว่า การจำแนก, การแจกแจง, การวิเคราะห์ ดังนั้น คัมภีร์วิภังค์ จึงหมายถึง คัมภีร์ที่ว่าด้วยการวิเคราะห์หรือแจกแจงสภาวธรรม โดยการนำหัวข้อธรรมสำคัญๆ มาแยกแยะและอธิบายอย่างละเอียดในหลายแง่มุมเนื้อหาและรูปแบบของคัมภีร์วิภังค์เป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๒ แห่งอภิธัมมปิฎก ทำหน้าที่ขยายความหัวข้อธรรมที่นับไว้ใน คัมภีร์ธัมมสังคณี  (คัมภีร์แรก) ให้พิสดารยิ่งขึ้น คัมภีร์นี้แบ่งเนื้อหาออกเป็น ๑๘ บทใหญ่ แต่ละบทจะวิเคราะห์หัวข้อธรรมหลัก ๑ เรื่อง เช่น: ขันธวิภังค์ (ว่าด้วยขันธ์ ๕) อายตนวิภังค์ (ว่าด้วยอายตนะ ๑๒) ธาตุวิภังค์ (ว่าด้วยธาตุ ๑๘) สัจจวิภังค์ (ว่าด้วยอริยสัจ ๔) อินทริยวิภังค์ (ว่าด้วยอินทรีย์ ๒๒) ปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ (ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาท) สติปัฏฐานวิภังค์ (ว่าด้วยสติปัฏฐาน ๔) ฌานวิภังค์ (ว่าด้วยฌาน) เอกลักษณ์ที่สำคัญที่สุดของคัมภีร์วิภังค์ คือ ในแต่ละบทจะใช้วิธีการวิเคราะห์ ๓ รูปแบบเสมอ คือ: ๑. สุตตันตภาชนีย์  การวิเคราะห์ตามนัยแห่งพระสุตตันตปิฎก เป็นการอธิบายโดยใช้ภาษาและคำจำกัดความ...

อภิ.สํ. “ธมฺมสงฺคณี” 📖 คลิกที่นี่เพื่อดาวโหลด ความหมายของคัมภีร์ “ ธมฺมสงฺคณี ” มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “ ธมฺม ” ( แปลว่า สภาวะ, สิ่ง, ธรรม และ “ สงฺคณี ”แปลว่า การรวบรวม, การนับ, การสงเคราะห์ ดังนั้น ธัมมสังคณี จึงหมายถึง คัมภีร์ที่รวบรวมสภาวธรรมต่างๆ เข้าเป็นหมวดหมู่ ซึ่งสื่อถึงเนื้อหาที่เป็นการประมวลสภาวธรรมทั้งหมดมาจัดเป็นระบบเนื้อหาและรูปแบบของคัมภีร์ธัมมสังคณีเป็นคัมภีร์ลำดับแรก และถือเป็น “ แม่บทใหญ่” ของพระอภิธัมมปิฎกทั้งหมด  เพราะเป็นคัมภีร์ที่ทำการบัญญัติศัพท์และให้คำจำกัดความ” สภาวธรรมทั้งปวงที่ประกอบกันขึ้นเป็นชีวิตและโลก เนื้อหาหลักแบ่งออกเป็น ๔ กัณฑ์ (ภาค) คือ: ๑. จิตตุกกัณฑ์  (ภาคว่าด้วยจิต): เป็นการจำแนกจิต (สภาวะที่รู้อารมณ์) ออกเป็นประเภทต่างๆ ตามภูมิที่เกิด เช่น กามาวจรภูมิ, รูปาวจรภูมิ, อรูปาวจรภูมิ และโลกุตตรภูมิ โดยในแต่ละประเภทก็จะแจกแจงถึงเจตสิก (สภาวะที่ประกอบกับจิต) ที่เกิดร่วมด้วยอย่างละเอียด ๒. รูปกัณฑ์  (ภาคว่าด้วยรูป): ว่าด้วยการจำแนกรูปธรรม (สภาวะที่ไม่ใช่จิต, สสารและพลังงาน) ทั้งหมด ๒๘ ชนิด เช่น มหาภูตรูป ๔ (ดิน, น้ำ, ไฟ, ลม) แล...