ธรรมสุตตะ

ที่ตั้งของจิต (ปสาทรูป) เปลวเทียนต้องอาศัยไส้เทียนในการลุกไหม้ฉันใด จิต จะเกิดขึ้นได้ก็ต้องมีที่ตั้งให้อาศัยเกิดฉันนั้น ฉะนั้นที่ตั้งอันเป็นที่ให้อาศัยเกิดของจิตมี ๖ แห่ง คือ ประสาทตา ( จักขุปสาทรูป ความใสของมหาภูตรูปที่สามารถรับภาพได้ อยู่บริเวณกลางตาดำ ไม่ใช่ลูกตาทั้งหมด ) เป็นที่ตั้งของ จิตเห็น ( จักขุวิญญาณ ) จิตที่ทำหน้าที่เห็นรูปารมณ์ อาศัยจักขุปสาทเกิด ประสาทตานี้มิได้หมายถึงดวงตาหรือลูกตาทั้งลูก แต่หมายเฉพาะประสาทตา ที่อยู่กลางตาดำมีขนาดประมาณเท่ากับศีรษะของเหา จักขุปสาทนี้จะซึมซาบอยู่ที่เยื่อตาบางๆ ๗ ชั้น มีความสามารถในการรับคลื่นแสง ( รูปารมณ์ อารมณ์คือรูป หรือสิ่งที่ถูกเห็นทางตา ) ที่มากระทบ ประสาทหู ( โสตปสาทรูป ความใสของมหาภูตรูปที่สามารถรับเสียงได้ อยู่ภายในช่องหู ) เป็นที่ตั้งของ จิตได้ยิน ( โสตวิญญาณ ) จิตที่ทำหน้าที่ได้ยินสัททารมณ์ อาศัยโสตปสาทเกิด อยู่ภายในช่องหู มีลักษณะเป็นวงกลมคล้ายวงแหวน และมีขนอันละเอียดอ่อนสีแดงปรากฏอยู่โดยรอบ มีความสามารถในการรับเสียง ( สัท...

ตามธรรมชาติของ จิต เมื่อมีอารมณ์มาปรากฏทาง ทวาร ใด จิตหรือวิญญาณ จะเกิดขึ้นเพื่อรับอารมณ์ทางทวารนั้น เช่น เมื่อมีเสียงมาปรากฏทางหู โสตวิญญาณวิถี จะเกิดขึ้นเพื่อรับรู้เสียงนั้น โสตวิญญาณจะเกิดดับเร็วมากเป็นจำนวนนับครั้งไม่ถ้วน สลับกับ มโนวิญญาณวิถี ที่เกิดขึ้นทางใจ เพื่อตีความหมายของเสียงที่กำลังปรากฏอยู่ เมื่อรู้ความหมายว่าเป็นเสียงชมเชยก็จะมีความยินดีพอใจ แต่หากเป็นเสียงด่าก็จะเกิดโทสะ ถ้ามี สติ ยับยั้งไว้ได้ก็ดีไป แต่เมื่อใดที่ขาดสติก็จะเกิดการตอบโต้ทางกาย ( กายกรรม ) เช่น ไปชกหน้าผู้ที่กำลังด่าเรา หรือทางวาจา ( วจีกรรม ) เช่น ด่าตอบไปทันที ซึ่งเป็นการสร้างกรรมใหม่ที่จะต้องได้รับผลของกรรม ( วิบาก ) ในอนาคตต่อไป ใจจะเป็นผู้สั่งให้เกิดการกระทำทางกายและทางวาจา ทั้งที่เป็นบุญ ( กุศลกรรม ) และที่เป็นบาป ( อกุศลกรรม ) บางครั้งก็เพียงแต่คิดไว้ในใจ ( มโนกรรม ) โดยที่ไม่ได้แสดงออกทางกาย หรือ ทางวาจาเลยก็มี การแสดงออกทางกายและทางวาจาที่เป็นบุญ เรียกว่า กายสุจริต , วจีสุจริต ส่วนการแสดงออกทางกายและทางวาจาที่เป็นบาป เรียกว่า กายทุจริต , วจีทุจริต กรรม ที่ทำด้วยเจตน...

ความหมายของ "ลักษณะ"  คำว่า ลักษณะ นี้ ในพระไตรปิฎกและอรรถกถาใช้เรียกทั้ง บัญญัติ บัญญัติธรรม: สิ่งที่ถูกกำหนดหรือสมมติขึ้นเพื่อการสื่อสารและความเข้าใจร่วมกัน ไม่มีสภาวะจริงในตัวเอง เช่น ชื่อคน สัตว์ สิ่งของ และ ปรมัตถ์ ปรมัตถธรรม: สภาวะที่มีอยู่จริงโดยตัวเอง ไม่ได้อาศัยการสมมติ มีลักษณะเฉพาะตน ได้แก่ จิต เจตสิก รูป นิพพาน โดยมีหลักการแบ่งเป็นหลักอยู่ดังนี้: ถ้าเป็น ปรมัตถธรรม มีสภาวะอยู่จริง เรียกว่า ปัจจัตตลักษณะ  (Paccattalakkhaṇa): ลักษณะเฉพาะตัวของปรมัตถธรรมแต่ละอย่าง ที่ทำให้ทราบว่าธรรมนั้นคืออะไร เช่น ลักษณะรู้อารมณ์ของจิต หรือ วิเสสลักษณะ เช่น การรับรู้เป็นลักษณะของจิต เพราะทำให้เราสามารถกำหนดเจาะจงลงไปได้ว่า “นี้เป็นจิต ไม่ใช่ดิน” เป็นต้น จะสังเกตได้ว่าลักษณะแบบนี้ก็คือตัวสภาวะนั้นๆ นั่นเอง เพราะสามารถกำหนดหมายลงไปได้ด้วยตัวเอง เช่น จิตก็คือการรับรู้-การรับรู้ก็คือจิต เป็นต้น ฉะนั้น ท่านจึงตั้งชื่อว่า ปัจจัตตลักษณะ (ปฏิ...

ความหมายของจิต จิต คือ ธรรมชาติที่รู้อารมณ์ หรือธรรมชาติที่ทำหน้าที่ เห็น , ได้ยิน , รู้กลิ่น , รู้รส , รู้สึกต่อสัมผัส และ คิดนึกทางใจ จิตนี้ไม่ว่าจะเกิดในสัตว์ มนุษย์ เทวดา หรือพรหม ล้วนมีลักษณะร่วมคือ การรู้อารมณ์เหมือนกัน จิตเป็นธรรมชาติที่มองไม่เห็น สัมผัสไม่ได้ ไม่มีรูปร่าง วรรณะ หรือสีสันใด ๆ แต่มีอยู่จริง เป็น นามธรรม ที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปอย่างรวดเร็ว โดยอาศัยเหตุปัจจัย อำนาจของจิตมีมากมาย เช่น การกระทำ พูด คิด , การสั่งสมกรรม , การสร้างฤทธิ์ , การทำสมาธิ , การทำอภิญญา จิตเกิดดับเร็วมาก ชั่วลัดนิ้วมือเดียวจิตสามารถเกิดดับได้ถึง แสนโกฏิขณะ (๑ ล้านล้านครั้ง) ซึ่งยากที่บุคคลทั่วไปจะรู้เท่าทัน สถานที่เกิดของจิตทั้ง ๖ จิตมีแหล่งเกิดหลักอยู่ ๖ แห่ง ตามอายตนะทั้งภายนอกและภายใน ได้แก่: ตา → จักขุวิญญาณ (เห็นรูป) หู → โสตวิญญาณ (ได้ยินเสียง) จมูก → ฆานวิญญาณ (รู้กลิ่น) ลิ้น → ชิวหาวิญญาณ (รู้รส) กาย → กายวิญญาณ (รู้สัมผัส) ใจ → มโนวิญญาณ (คิดนึก) คำว่า จิต หรือ วิญญาณ ในพระอภิธรร...

ตามหลัก วิทยาศาสตร์ ซึ่งเป็นวิทยาการทางโลกนั้น สิ่งมีชีวิต หมายถึง สิ่งที่เจริญเติบโตได้ กินอาหารได้ เคลื่อนไหวได้ และสืบพันธุ์ได้ ซึ่งนอกจากจะหมายถึงมนุษย์และสัตว์ทั้งหลาย แล้วยังหมายถึงพืชอีกด้วย แต่ใน พระอภิธรรม นั้น ให้คำจำกัดความของชีวิตไว้ว่า ชีวิตคือ ความเป็นอยู่ของร่างกาย จิต และเจตสิก โดยอาศัยกรรมเป็นผู้นำเกิดและตามรักษาดำรงชีวิต และกระทำการต่างๆ ได้โดยอาศัยจิตและเจตสิกเป็นผู้กำกับ ส่วนต่างๆ ที่ประกอบขึ้นเป็นร่างกายนั้น ทางธรรมะเรียกว่า “รูปธรรม” หรือเรียกสั้นๆ ว่า รูป เป็นธรรมชาติที่ไม่มีความรู้สึกนึกคิดใดๆ ทั้งสิ้น เปรียบได้ดั่งท่อนไม้ ส่วน จิต และ เจตสิก เป็น “นามธรรม” หรือเรียกสั้นๆ ว่า นาม เป็นธรรมชาติที่รับรู้สิ่งต่างๆ และสามารถคิดนึกเรื่องราวต่างๆ ได้ ดังนั้น ตัวเรา หรือสัตว์ทั้งหลายจึงมีส่วนประกอบอยู่ ๓ ส่วน ได้แก่ กาย จิต และเจตสิก ซึ่งในทางธรรม เรียกว่า รูป กับ นาม แต่เนื่องจาก พืช ทั้งหลายไม่ได้เกิดมาจากกรรม ไม่มีจิตและเจตสิกในการรับรู้คิดนึกเรื่องราวต่างๆ ดังนั้นคำว่า “ชีวิต” ในพระอภิธรรมจึงหมายถึงเฉพาะ มนุษย์และสัตว์ เท่านั...